Temporal lift, şakak bölgesinden yapılan küçük kesilerle kaş kuyruğunu ve göz dış köşesini yukarı taşıyan cerrahi bir gençleştirme işlemidir. Şakak germe adıyla da bilinir; ortalama 45 dakika ile 1,5 saat sürer ve kesileri saçlı deri içinde kaldığı için görünür iz bırakmaz.
Bizi Google’da tercih edilen kaynak yapınYeni yazılarımız aramalarınızda öne çıksınEkleTemporal lift ile orta yüz germe arasındaki fark, elmacık kemiğinin hangi tarafında çalışıldığında düğümlenir: şakak germe elmacığın üstünde kaş ve göz kenarını, orta yüz germe ise altında yanak, elmacık ve nazolabial bölgeyi ele alır. Op. Dr. Çağıl Meriç Erenoğlu, hangisinin size uygun olduğunu muayenede yaptığı yüz analiziyle belirler.
Temporal Lift (Şakak Germe) Nedir?
Temporal lift, şakak bölgesinden yapılan küçük kesiler aracılığıyla kaş kuyruğunu ve göz kenarını yukarı kaldıran cerrahi bir işlemdir. Klasik alın germeden farklı olarak tüm alın hattını değil, yalnızca şakak ve dış kaş bölgesini hedefler. Bu özelliği nedeniyle daha bölgesel ve daha az invaziv bir prosedürdür.
Ameliyat genellikle saçlı deri içerisinden yapılan 2-3 cm’lik kesilerle gerçekleştirilir. Cerrah, şakak bölgesindeki dokuları yukarı ve hafif arkaya doğru çekerek sabitler. İşlem lokal anestezi veya sedasyon altında uygulanabilir ve ortalama 45 dakika ile 1,5 saat arasında sürer.
Şakak germe sonrası izler saç çizgisi içinde kaldığından ameliyat sonrası görünür iz bırakmaz. Şişlik ve morarma genellikle hafif düzeyde kalır ve 5-7 gün içinde büyük ölçüde geriler.
Temporal Lift Nasıl Yapılır?
Temporal lift, saçlı deri içine yerleştirilen kesilerden şakak fasiyasının serbestleştirilip yukarı doğru sabitlenmesiyle yapılır. Deri değil, derinin altındaki taşıyıcı doku kaldırılır; kaş kuyruğu bu dokuya bağlı olduğu için yukarı gelir.
Ameliyatın akışı hasta bazında değişse de temel adımlar şöyle ilerler:
- Ayaktayken yapılan işaretleme ile kaş kuyruğunun ne kadar ve hangi yönde kaldırılacağı belirlenir.
- Lokal anestezi veya sedasyon uygulanır; genel anestezi çoğu olguda gerekmez.
- Saç çizgisinin arkasında kalan kesilerden şakak bölgesine girilir.
- Şakak fasiyası gevşetilir, kaş kuyruğunu taşıyan doku yukarı ve hafif arkaya doğru asılır.
- Simetri iki taraf karşılaştırılarak kontrol edilir; son aşamada kesiler kapatılır.
Tekniğin endoskopik uygulanması, kesileri küçülttüğü için doku travmasını azaltır. Kaş kaldırma ile birlikte planlandığında işlem endoskopik şakak germe ve kaş kaldırma başlığı altında değerlendirilir.
Kaş Kuyruğu ve Göz Kenarı Estetiği (Fox Eyes)
Son yıllarda popülerleşen “fox eyes” (tilki gözü) görünümü, temporal lift ile doğrudan ilişkilidir. Bu estetik trend, göz dış köşesinin yukarı doğru kalkık, bademsi ve çekik bir görünüm almasını hedefler. Şakak germe, kaş kuyruğunu ve göz dış köşesini kaldırarak bu etkiyi cerrahi yoldan sağlar.
Yaşlanmayla birlikte kaş kuyruğu düşer, üst göz kapağında deri fazlalığı birikir ve göz kenarında kırışıklıklar (kaz ayağı) belirginleşir. Şakak germe bu üç sorunu aynı anda ele alır. Kaş kuyruğunun kaldırılması üst göz kapağını da dolaylı olarak açar, bu da gözlere daha dinlenmiş ve genç bir ifade kazandırır.
Fox eyes etkisi yalnızca gençler için değil, 40-55 yaş arasındaki hastalarda da kaş düşüklüğünü düzeltmek amacıyla sıklıkla tercih edilir. Burada amaç trendy bir görünümden çok, gözlerin doğal açıklığını ve canlılığını geri kazandırmaktır.
Cerrahi olmayan fox eyes yöntemleri de mevcuttur — ip askı (PDO thread) veya botoks ile kaş kuyruğu kaldırılabilir. Ancak bu yöntemlerin etkisi geçicidir: botoksta birkaç ay, ip askıda ortalama 6-12 ay sonra eski görünüm geri döner. Kalıcı ve belirgin bir kaldırma isteyenler için cerrahi çözüm öne çıkar.
Endoskopik Şakak Germe Avantajları
Endoskopik teknik, temporal lift uygulamasında altın standart haline gelmiştir. 0,5-1 cm’lik birkaç kesi aracılığıyla ince bir kamera (endoskop) ve özel aletler kullanılarak işlem gerçekleştirilir. Açık cerrahi yönteme kıyasla doku travması çok daha azdır.
Endoskopik şakak germenin başlıca avantajları şöyle sıralanabilir:
- Daha küçük kesiler — izler neredeyse görünmez
- Daha az şişlik ve morarma — iyileşme süreci kısalır
- Sinir hasarı riski düşük — yüz hareketleri korunur
- Saç dökülme riski minimal — kesiler saçlı deride yapılır
- Ameliyat süresi kısa — genellikle 45-60 dakika
Endoskopik yöntemle yapılan şakak germe, hastanın aynı gün taburcu olmasına olanak tanır. Çoğu hasta 3-5 gün içinde sosyal hayatına dönebilir. Bununla birlikte, çok ileri derecede deri fazlalığı olan hastalarda klasik açık teknik daha öngörülebilir sonuçlar verebilir.
Temporal Lift mi İp Askı mı? Ameliyatsız Yöntemlerden Farkı
Temporal lift kalıcı bir cerrahi kaldırma sağlar; ip askı ve botoks ise etkisi aylarla sınırlı, daha hafif bir düzeltme sunar. Bu üç yöntem birbirinin alternatifi değil, farklı derecedeki kaş düşüklüğüne verilen farklı yanıtlardır.
| Yöntem | Etki süresi | Anestezi | Uygun aday |
|---|---|---|---|
| Temporal lift (cerrahi) | Ortalama 5-7 yıl | Lokal + sedasyon | Belirgin kaş kuyruğu düşüklüğü, deri gevşemesi |
| İp askı (PDO) | Ortalama 6-12 ay | Lokal | Hafif düşüklük, cerrahiye hazır olmayan hasta |
| Botulinum toksini | Ortalama 3-4 ay | Gerekmez | Çok hafif kaş kuyruğu düşüklüğü |
Ameliyatsız yöntemlerle elde edilen kaldırma miktarı sınırlıdır ve deri fazlalığını gidermez. Kaş kuyruğu göz kapağına baskı yapacak kadar düşmüşse cerrahi dışındaki seçenekler beklentiyi karşılamaz.
Orta Yüz Germe (Midface Lift) Nedir?
Orta yüz germe, alt göz kapağı ile üst dudak arasında kalan bölgeyi — yani yüzün orta üçte birini — hedef alan bir cerrahi prosedürdür. Bu ameliyat, yanak yağ yastıkçıklarını (malar fat pad) orijinal konumuna geri kaldırarak elmacık bölgesine dolgunluk kazandırır ve nazolabial çizgileri hafifletir.
Temporal lift’in aksine orta yüz germe daha derin anatomik katmanlarla çalışır. Yanak dokusunun yerçekimiyle aşağıya kaymış kısmı yukarı ve hafif yana doğru repoze edilir. Kesiler genellikle alt göz kapağı kenarından (subsilier) veya ağız içinden yapılır. İşlem 1-2 saat sürer ve genel anestezi ya da derin sedasyon gerektirebilir.
Orta yüz germe, özellikle yanak sarkması, gözaltı-yanak geçişindeki keskinleşme ve nazolabial kıvrımların derinleşmesi gibi sorunları olan hastalarda tercih edilir.
Nazolabial Çizgiler ve Elmacık Kemiği Belirginleştirme
Orta yüz germenin en belirgin etkisi nazolabial oluklar ve elmacık konturu üzerinde görülür. Yanak yağ yastıkçığı yukarı kaldırıldığında iki şey aynı anda gerçekleşir: elmacık hattı yeniden belirginleşir ve burun-dudak kıvrımı doğal yoldan hafifler.
Bu çift yönlü etki, orta yüz germeyi yalnızca dolgu ile düzeltilmesi zor olan vakalarda cerrahi bir alternatif haline getirir. Dolgu enjeksiyonları hacim ekleyerek geçici bir iyileşme sağlarken, midface lift dokuyu fiziksel olarak yer değiştirerek daha kalıcı ve yapısal bir düzeltme sunar.
Elmacık bölgesinde “ogee eğrisi” olarak adlandırılan S-şekilli profilin yeniden oluşturulması, yüze gençlik ve çekicilik kazandırmanın en etkili yollarından biridir. Bu eğri, yandan bakıldığında elmacıktan yanağa ve çene hattına uzanan zarif bir geçiş hattı oluşturur. Ogee eğrisinin yeniden yapılandırılması, yüze hem yapısal destek hem de estetik uyum kazandırır.
Alt Göz Kapağı ve Orta Yüz İlişkisi
Gözaltı torbası, gözyaşı oluğu ve yanak çökmesi genellikle birbirine bağlı sorunlardır. Alt göz kapağı altındaki yağ yastıkçığı öne doğru fıtıklaştığında torba görünümü oluşur. Hemen altında ise yanak dokusunun aşağı kayması nedeniyle çukurluk belirginleşir. Bu torba-çukur kontrastı, kişiyi olduğundan çok daha yorgun ve yaşlı gösterir.
Orta yüz germe, bu iki sorunu bütünsel olarak ele alabilir. Yanak dokusu yukarı kaldırıldığında gözaltı-yanak geçişi yumuşar ve torba görünümü azalır. Bu nedenle pek çok cerrah, alt blefaroplasti ile orta yüz germeyi aynı seansta kombine eder. Kombine yaklaşım, tek tek müdahalelere kıyasla daha harmonik ve doğal sonuçlar sağlar.
Temporal Lift ile Orta Yüz Germe Arasındaki Temel Farklar
İki prosedür birbirini tamamlayıcı nitelikte olsa da hedef bölge, teknik ve sonuçlar açısından farklılık gösterir:
| Kriter | Temporal Lift | Orta Yüz Germe |
|---|---|---|
| Hedef bölge | Şakak, kaş kuyruğu, göz kenarı | Yanak, elmacık, nazolabial bölge |
| Kesi yeri | Saçlı deri (şakak) | Alt göz kapağı veya ağız içi |
| Ameliyat süresi | 45 dk – 1,5 saat | 1 – 2 saat |
| Anestezi | Lokal + sedasyon | Genel veya derin sedasyon |
| İyileşme | 3-5 gün | 7-14 gün |
| Temel etki | Kaş kaldırma, fox eyes | Elmacık dolgunluğu, nazolabial düzeltme |
| İz görünürlüğü | Saç içinde gizli | Alt kapak/ağız içi — minimal |
| Sonuç süresi | 5-7 yıl | 7-10 yıl |
Anatomik Sınırlar: Elmacık Kemiğinin Üstü vs. Altı
İki prosedürü ayıran en net çizgi, elmacık kemiğidir (zigomatik ark). Temporal lift, elmacık kemiğinin üstünde kalan alanda çalışır: şakak fasiyası, kaş kuyruğu ve üst lateral orbita. Orta yüz germe ise elmacık kemiğinin altında kalan bölgeyi hedefler: malar yağ yastıkçığı, nazolabial bölge ve alt göz kapağı çevresi.
Bu anatomik ayrım, iki prosedürün neden birbirinin yerine geçemeyeceğini açıkça ortaya koyar. Şakak germe ile elmacık düzleşmesini düzeltemezsiniz; orta yüz germe ile de kaş düşüklüğünü kaldıramazsınız. Her biri kendi anatomik bölgesinde uzmanlaşmış bir çözümdür.
Yaşlanma belirtilerinin hangi bölgede yoğunlaştığı, doğru prosedürün seçiminde belirleyici faktördür. Cerrahınız yüz yüze muayene sırasında bu değerlendirmeyi yaparak size en uygun planı önerecektir.
Bazı hastalarda yaşlanma belirtileri her iki bölgede eşit derecede belirgindir. Bu durumda tek prosedür seçmek yerine kombine bir yaklaşım planlanması daha dengeli sonuçlar sağlar. Elmacık kemiği sınırının her iki tarafındaki sorunlar aynı seansta ele alındığında, yüzün bütünsel uyumu korunmuş olur.
Kalıcılık ve İyileşme Süresi Karşılaştırması
Temporal lift, daha az invaziv bir prosedür olduğundan iyileşme süresi kısadır. Çoğu hasta ameliyattan 3-5 gün sonra sosyal hayatına dönebilir. Şişlik ve morarma hafif düzeyde kalır; genellikle 1 hafta içinde geçer. Sonuçlar ortalama 5-7 yıl kalıcıdır ancak cilt kalitesi ve yaşam tarzına bağlı olarak bu süre değişebilir.
Orta yüz germe ise daha derin doku düzeyinde çalıştığından iyileşme biraz daha uzun sürer. İlk 7-10 gün şişlik ve morarma belirgindir; 2 hafta sonra çoğu hasta sosyal ortamlara rahat şekilde çıkabilir. Nihai sonuç 2-3 ayda netleşir. Kalıcılık açısından orta yüz germe daha uzun süreli sonuçlar sunar: 7-10 yıl arasında etkisini korur.
Her iki prosedürde de ameliyat sonrası bakım kurallarına uyulması — başın yüksekte tutulması, soğuk kompres, güneşten korunma — iyileşmeyi hızlandırır ve sonucun kalıcılığını artırır.
Sigara kullanan hastalarda her iki prosedürün de iyileşme süresi uzayabilir. Ameliyattan en az 3-4 hafta önce ve sonra sigaranın bırakılması, hem yara iyileşmesini hem de sonucun kalıcılığını olumlu etkiler. Ayrıca kan sulandırıcı ilaç ve takviyeler ameliyat öncesinde cerrahınızın belirlediği süre boyunca kesilmelidir.
Temporal Lift Kimlere Uygun, Kimlere Uygun Değildir?
Temporal lift, kaş kuyruğu düşmüş, göz dış köşesi yorgun görünen ve cilt esnekliğini büyük ölçüde koruyan hastalarda en iyi sonucu verir. Yaş tek başına ölçüt değildir; belirleyici olan derinin toparlanma kapasitesi ve düşüklüğün derecesidir.
Uygun aday profili genellikle şu özellikleri taşır:
- Kaş kuyruğu düşüklüğü nedeniyle bakışın yorgun ve sert göründüğünü söyleyen hastalar
- Üst göz kapağında biriken deri fazlalığının bir kısmı kaş düşüklüğünden kaynaklananlar
- Botoks veya ip askı ile geçici düzelme görüp kalıcı çözüm isteyenler
- Genel sağlık durumu ameliyata elverişli, beklentisi gerçekçi olanlar
Buna karşılık bazı durumlarda işlem ertelenir ya da farklı bir yöntem önerilir:
- Sarkmanın esas olarak yanak ve nazolabial bölgede toplandığı hastalar — bu tabloda endoskopik orta yüz germe daha doğru adrestir
- Kontrol altına alınmamış tansiyon, şeker veya kanama-pıhtılaşma sorunu bulunanlar
- Ameliyat bölgesinde aktif enfeksiyon veya iyileşmemiş cilt problemi olanlar
- Sigarayı bırakmayı planlamayan hastalar — yara iyileşmesi riski belirgin şekilde artar
Göz dış köşesinin şekliyle ilgili beklentisi olan hastalarda badem göz estetiği de aynı muayenede değerlendirilir; iki işlem birbirini dışlamaz.
Temporal Lift’in Riskleri ve Yan Etkileri Nelerdir?
Temporal lift, her cerrahi işlem gibi risk taşır; görülen yan etkilerin büyük bölümü geçicidir ve ilk haftalarda geriler. Riski belirleyen başlıca etken, tekniğin doğru katmanda uygulanması ve hastanın ameliyat sonrası kurallara uymasıdır.
Beklenebilecek durumlar ve nadir görülen riskler şunlardır:
- Şakak ve göz çevresinde şişlik, hafif morarma — ilk hafta içinde belirgin şekilde azalır
- Kesi çevresinde geçici uyuşukluk veya gerginlik hissi
- Kesi hattında geçici saç seyrelmesi; kalıcı dökülme endoskopik teknikte beklenen bir sonuç değildir
- İki kaş arasında hafif asimetri — çoğu olguda ödem çözüldükçe dengelenir
- Nadiren yüz sinirinin alın dalında geçici zayıflık, yara iyileşmesinde gecikme veya iz kalınlaşması
Ameliyat sonrası ateş, artan kızarıklık, tek tarafta hızla büyüyen şişlik ya da kaş hareketlerinde günler içinde düzelmeyen kısıtlılık fark ederseniz beklemeden hekiminize başvurun. İyileşme döneminde nelere dikkat edileceğini orta yüz germe sonrası dikkat edilmesi gerekenler yazımızda ayrıntılı anlattık.
Temporal Lift Ücreti Neye Göre Belirlenir?
Temporal lift için tek bir liste ücretinden söz edilemez; maliyet, ameliyatın kapsamına ve hastanın planına göre kişiye özel belirlenir. Aynı işlem adı altında yapılan iki ameliyat, kapsamı farklıysa aynı süreci ifade etmez.
Planı ve dolayısıyla maliyeti belirleyen başlıklar şunlardır:
- İşlemin açık mı endoskopik teknikle mi yapılacağı
- Yalnız şakak bölgesinin mi ele alınacağı, yoksa orta yüz germe veya göz kapağı estetiğinin de aynı seansa eklenip eklenmeyeceği
- Anestezi türü ve ameliyatın süresi
- Ameliyathane koşulları ve ameliyat sonrası kontrol muayenelerinin kapsamı
Sağlık alanındaki tanıtım kuralları gereği sayfalarımızda rakam paylaşmıyoruz. Size özel plan ve buna bağlı maliyet, muayenede yüz analizi yapıldıktan sonra iletilir. Şakak germe ameliyatı sayfamızda işlemin klinik ayrıntılarını da inceleyebilirsiniz.
Neden Her İki İşlemi Kombine Etmelisiniz?
Yüz yaşlanması nadiren tek bir bölgeyle sınırlı kalır. Kaş kuyruğu düşerken genellikle yanak dokusu da aşağıya kayar. Bu nedenle yalnızca şakak germe veya yalnızca orta yüz germe, bazı hastalarda beklenen bütünsel gençleşmeyi sağlamayabilir.
Temporal lift ile orta yüz germe kombinasyonu, yüzün üst-orta bölgesini tek bir cerrahi seansta ele alır. Şakak germe kaş kuyruğunu ve göz kenarını kaldırırken, orta yüz germe elmacık hacmini geri kazandırır ve nazolabial çizgileri hafifletir. İki prosedürün birlikte uygulanması, yüzde daha dengeli ve harmonik bir sonuç oluşturur.
Kombine yaklaşımın bir diğer avantajı da tek bir iyileşme süreci geçirme imkanıdır. İki ayrı ameliyat yerine tek seansta her iki bölgenin düzeltilmesi, hem toplam iyileşme süresini kısaltır hem de anestezi riskini azaltır. Kombine ameliyatın toplam süresi genellikle 2-3 saat arasında kalır.
Kombine prosedür özellikle 45-60 yaş arasındaki hastalarda tercih edilir. Bu yaş grubunda hem kaş düşüklüğü hem de yanak sarkması genellikle eş zamanlı olarak ilerlediğinden, tek seanslı müdahale en mantıklı çözümdür. Daha genç hastalarda ise yalnızca şakak germe yeterli olabilirken, ileri yaşlarda her iki prosedürün kombinasyonu daha tatmin edici sonuçlar sunar.
Dr. Çağıl Erenoğlu olarak, her hastamızın yüz anatomisini bütünsel olarak değerlendiriyor ve ihtiyaç durumunda temporal lift ile orta yüz germeyi kombine bir plan dahilinde uyguluyoruz. Hangi prosedürün veya kombinasyonun sizin için en uygun olduğunu belirlemek için muayene randevusu almanızı öneriyoruz.
Temporal Lift Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Temporal lift ile orta yüz germe aynı anda yapılabilir mi?
Evet, iki prosedür aynı cerrahi seansta kombine edilebilir. Şakak germe kaş kuyruğunu ve göz kenarını kaldırırken, orta yüz germe elmacık ve yanak bölgesini ele alır. Kombine ameliyat genellikle iki ila üç saat sürer; hasta tek bir iyileşme dönemi geçirir ve toplam ödem süresi iki ayrı ameliyata kıyasla kısalır.
Temporal lift kalıcı mıdır?
Sonuçlar ortalama beş ila yedi yıl korunur. Kalıcılık; cilt kalitesine, kemik yapısına, güneş maruziyetine ve sigara kullanımına göre kişiden kişiye değişir. İşlem yaşlanmayı durdurmaz, başladığınız noktayı geriye taşır. Bu nedenle ilerleyen yıllarda daha küçük dokunuşlar gündeme gelebilir; ikinci bir büyük ameliyat çoğu hastada gerekmez.
Temporal lift kaç günde iyileşir?
Hastaların çoğu üç ila beş gün içinde sosyal hayatına döner. Şişlik ve morarma ilk hafta içinde belirgin biçimde geriler; kesi hattındaki gerginlik hissi birkaç hafta sürebilir. Spora, ağır kaldırmaya ve sauna gibi sıcak ortamlara dönüş için genellikle üç ila dört hafta beklenmesi istenir.
Temporal lift sonucu ne zaman oturur?
Kaş yüksekliği ilk günlerde ödem nedeniyle olduğundan fazla görünür; bu görüntü nihai sonuç değildir. Dokular yerleştikçe gerçek sonuç yaklaşık altı ila sekiz haftada ortaya çıkar, ince ayrıntılar üçüncü aya kadar netleşmeye devam eder. Sonucu bu süre dolmadan değerlendirmemek, gereksiz kaygıyı ve erken revizyon isteğini önler.
Temporal lift ameliyatında iz kalır mı?
Kesiler saç çizgisinin arkasında, saçlı deri içinde yapıldığından izler dışarıdan görünmez; saçınızı topladığınızda dahi normal koşullarda fark edilmez. İz kalitesini etkileyen başlıca etkenler sigara kullanımı, yara bakımına uyum ve kişinin yara iyileşme özellikleridir. Kesi hattı ilk aylarda hafif hassas olabilir, bu his zamanla kaybolur.
Temporal lift ameliyatı ağrılı mıdır?
İşlem lokal anestezi veya sedasyon altında yapıldığı için ameliyat sırasında ağrı hissedilmez. Sonrasında şakak bölgesinde gerginlik ve baş ağrısına benzer bir baskı hissi olabilir. Bu tablo genellikle basit ağrı kesicilerle kontrol altına alınır ve birkaç gün içinde belirgin biçimde azalır; şiddetli ağrı beklenen bir bulgu değildir.
Şakak germe sonrası saç dökülür mü?
Endoskopik teknikte kesiler saçlı deri içinden yapıldığı için kalıcı saç dökülmesi riski çok düşüktür. Ameliyat bölgesinde geçici seyrelme görülebilir; kıl kökleri korunduğundan saç birkaç ay içinde normal şekilde yeniden çıkar. Kalıcı seyrelme beklenen bir sonuç değildir, fark ederseniz kontrol muayenesinde değerlendirilmesi gerekir.
Orta yüz germe hangi yaşlarda yapılır?
Orta yüz germe çoğunlukla kırk ile elli beş yaş arasındaki hastalarda tercih edilir. Kesin bir yaş sınırı yoktur; yanak sarkması ve nazolabial çizgilerin belirginleşmesi yaştan bağımsız olarak ameliyat gerekçesi oluşturabilir. Karar, yüz yüze muayenede kemik yapısı, cilt esnekliği ve yağ dağılımı değerlendirildikten sonra verilir.
Fox eyes etkisi doğal görünür mü?
Deneyimli bir cerrah tarafından yapılan işlem, abartılı değil doğal bir fox eyes etkisi sağlar. Amaç göz kenarını hafifçe kaldırarak dinlenmiş bir bakış elde etmektir. Aşırı kaldırmada yapay bir görünüm oluşabilir; bu nedenle kaldırma miktarı yüz oranlarına göre planlanır ve iki taraf ameliyat sırasında karşılaştırılarak kontrol edilir.
